» Strona główna / Historia Jasła

PRADZIEJE MIASTA

           Kotlina Jasielska oraz jej obrzeża były stosunkowo wcześnie zasiedlone przez ludzi. Znaleziska archeologiczne, datowane na około 30 tysięcy lat temu,a pochodzące z górnego paleolitu, potwierdzają pobyt człowieka na tym terenie w okresie zlodowaceń. Liczne zachowane narzędzia krzemienne potwierdzają także fakt, że w okresie schyłkowego paleolitu tereny te były sezonowo penetrowane przez małe grupy ludzi.

            Z okresu neolitu (4.500 – 1.850 lat p.n.e.) znane są bardzo liczne stanowiska archeologiczne z okolic Jasła. Są one związane z ludnością kultury pucharów lejkowatych, której osady odkryto w Niepli, Przybówce i Sieklówce. Natomiast odkryte na Garbie Warzyckim kurhany, występujące także w Bierówce, Niepli i Krajowicach, związane są z ludnością kultury ceramiki sznurowej.

            W obecnych granicach miasta, na tzw. „Gródku”, odkryto zabytki kultury mierzanowickiej i pozostałości osady trzciniecko–otomańskiej, potwierdzając fakt swobodnego przenikania ludności z południowej strony Karpat na północ i przenoszenia obcych elementów kulturowych na te tereny.

            Epoka żelaza jest stosunkowo mało poznana w okolicach Jasła. Z okresu wpływów rzymskich, przypadających na początek naszej ery, pochodzą liczne znaleziska, w tym znaleziska monet antycznych, które pozwalają stosunkowo łatwo je datować. Umożliwiają one także wyznaczenie ówczesnych szlaków handlowych prowadzących z południowej Europy na północ, nad Bałtyk.

            Z II-IV wieku naszej ery pochodzą osady kultury przeworskiej odkryte w okolicach Jasła, a także w Ujeździe i Świerchowej.

             Początki rolnictwa i wyspecjalizowanych rzemiosł w Kotlinie Jasielskiej związane są z okresem wędrówek ludów i wczesnym średniowieczem. Na wieki VII/VIII-X określa się zasiedlenie obrzeży Dołów Jasielsko-Sanockich przez plemię nazwane jasielsko-sanockim. Z nim wiąże się liczne grody, których pozostałości zachowały się do naszych czasów.

             W latach 950-973/974 obszary w dorzeczu Wisłoki weszły w strefę wpływów i granice państwa czeskiego. Dopiero w X-XI wieku formuje się ostatecznie państwo polskie oraz przebieg rubieży granicznej między Polską, Rusią i państwem czeskim.

Z tego okresu pochodzi też nazwa „Jasiel”, którą określano osadę położoną nad środkową Wisłoką w pobliżu miejsca, gdzie wpada do niej rzeka Jasiołka i Ropa. Osada ta dała początek dla miasta Jasła.

W źródłach pisanych nazwa „Jasiel” pojawia się po raz pierwszy w 1185 roku, w funadacji komesa Mikołaja Bogorii dla klasztoru w Koprzywnicy. Potwierdza ją także dokument Bolesława Wstydliwego z 1277 roku, zatwierdzający posiadłości cystersów koprzywnickich. W XIII wieku osada „Jasiel” ma charakter handlowy. Sprzyja temu usytuowanie osady na przecięciu szlaków handlowych. W roku1262 Bolesław Wstydliwy nadje targowi jasielskiemu immunitet skarbowy i sądowy na równi z koprzywnickim, co wpłynęło pozytywnie na rozwój osady.

Dopiero jednak w roku 1365 osada „Jasiel” otrzymuje prawa miejskie. Dokument lokacyjny dla miasta Jasła nadaje w dniu 26 kwietnia 1365 roku król Kazimierz Wielki w czasie pobytu w Sanoku. Miasto lokowane jest na prawie magdeburskim, jak większość miast na terenie ówczesnych ziem polskich. Akt lokacyjny porządkuje organizację wewnętrzną miasta oraz sprawy sądownicze i zapoczątkowuje gospodarkę towarowo-pieniężną. Do dzisiaj zachowało miasto średniowieczny układ przestrzenny sprzed ponad sześciuset lat, widoczny zwłaszcza w centrum, gdzie znajduje się prostokątny rynek z kościołem farnym z jednym narożu i ulicami odchodzącymi od rynku. Jasielski kościół farny jest też najstarszym obiektem zabytkowym miasta, pomimo tego, że jego obecna forma architektoniczna znacznie odbiega od pierwotnej, gdyż w ciągu swojego istnienia kilkakrotnie był niszczony i palony, a nie zawsze odbudowywany w pierwotnym kształcie. Według Jana Długosza został on zbudowany w 1446 roku.

Również herb miasta ma dawne pochodzenie. Tworzą go litery J.A.R. i korona o kroju gotyckim nad nimi. Większość badaczy łączy ten herb z królem Janem Olbrachtem (1492-1501), który w 1497 roku nadał przywilej dla Jasła. Najstarsza zachowana pieczęć z tym herbem, to pieczęć radziecka używana w latach 1532-1565.

Pierwotnie Jasło było własnością cysterską. W 1368 roku przechodzi na własność królewską. Jako królewszczyzna bardzo prężnie się rozwija, a sprzyja temu położenie na szlaku węgierskim prowadzącym z Bardiowa przez Jasło do Sandomierza, z odgałęzieniem w kierunku zachodnim do Biecza.

Podstawą utrzymania ludności miasta było rzemiosło i handel. Z Jasła i okolic wywożono do miast północnej Słowacji głównie płótno i sukno, a także sól, ryby, zboże i woły. Z terenów obecnej Słowacji (wtedy były to Węgry) sprowadzano do Jasła, Biecza i Żmigrodu wino, piwo bardiowskie oraz konie. Dużą rolę gospodarczą pełniły w tym czasie targi, które były głównym miejscem zawierania transakcji handlowych. Na początku XV wieku jednym z wójtów jasielskich był Zyndram z Maszkowic jeden z głównych dowódców wojsk polskich w bitwie z Krzyżakami pod Grunwaldem w 1410 roku.

Do 1400 roku przeważało w Jaśle budownictwo drewniane. Od początku XV wieku powstaje w mieście wiele budynków murowanych, z których najokazalszym był klasztor karmelitów, usytuowany w miejscu obecnego Placu Żwirki i Wigury. Murowane były również kamieniczki mieszczańskie wokół rynku.

Zachowane, chociaż w niepełnej formie źródła historyczne pozwalają ustalić, że w końcu XIV wieku i w wieku XV istniała w Jaśle szkoła parafialna, której wychowankowie studiowali następnie w Akademii Krakowskiej. Szczyt rozwoju jasielska szkoła parafialna osiągnęła w wieku XVI. Najsłynniejszym wychowankiem tej szkoły był Bartłomiej z Jasła – profesor Akademii Krakowskiej, który w końcu XIV wieku przyczynił się znacznie do jej odnowienia.

W drugiej połowie wieku XV gospodarka Jasła i okolicznych miasteczek znacznie podupada. Przyczyną utrudnień handlowych są wojny z lat 1471-1491 i napady band rozbójników w latach 1443-1483, szczególnie aktywnych wzdłuż ówczesnych szlaków handlowych.

W 1474 roku Jasło, a także Żmigród, Kołaczyce i Dębowiec i ponad 200 okolicznych wsi ograbiły i spaliły wojska węgierskie Tomasza Tharczaya z Lipian. Jasło w tym czasie nie było miastem obronnym, a raczej miało charakter otwarty, co umożliwiało stosunkowo łatwy do niego dostęp ewentualnych najeźdźców .Charakter obronny miał natomiast mały zameczek „Golesz”, położony kilka kilometrów na północ od Jasła, ale on także został zdobyty i zniszczony przez Węgrów. Najstarsza wzmianka o Goleszu pochodzi z 1319 roku. Był on pierwotnie własnością klasztoru tynieckiego, później rodu Bogoriów. W 1320 roku ponownie przeszedł na własność klasztoru i stał się centrum administracyjnym kompleksu dóbr benedyktynów tynieckich. Był wtedy siedzibą starosty „capitaneusa”, urzędnika opackiego. W latach 1453-1478 zameczek był niszczony przez Węgrów, a następnie odbudowywany.
W roku 1657 został ponownie zdobyty przez Rakoczego i od tego czasu nie był już odbudowany. Do dzisiaj zachowały się ledwo widoczne resztki baszty zamkowej, które niewiele mówią o jego dawnej historii.

Miasto Jasło od początku swojego istnienia zachowywało polski charakter zaludnienia. Analiza imion i nazwisk jasielskich mieszczan i rzemieślników z końca XIV wieku pozwala stwierdzić, że ponad 90% z nich ma charakter polski. Przeczy to opinii, że powstanie i rozwój większości miast polskich lokowanych na prawie niemieckim (tj. magdeburskim) odbywał się dzięki napływowi ludności obcej, zwłaszcza niemieckiej.

W wiekach następnych, gdy prężnie rozwija się rzemiosło i tworzą się cechy, czyli specyficzne organizacje rzemieślnicze, w ich składzie pojawia się większa liczba osób obcego pochodzenia. Poza tymi organizacjami pozostają jedynie Żydzi, których obejmuje także zakaz osiedlania się w mieście.

Zniszczenie Jasła przez Węgrów w 1474 roku było tak dotkliwe, że król Kazimierz Jagiellończyk zwalnia miasto na 5 lat od płacenia podatków, co pozwala je odbudować. Kolejny król – Jan Olbracht w 1497 roku zwalnia 26 mieszczan, których domy spłonęły, na 8 lat od podatków i świadczeń na rzecz króla, a dla miasta nadaje przywileje. Być może te fakty zaważyły o przyjęciu inicjałów królewskich J.A.R. (Joannes Albertus Rex) do herbu miasta, który tworzyły te właśnie litery oraz korona w kolorze złotym, a całość umieszczona na czerwonym tle.

W końcu XV wieku Golesz i jego okoliczne dobra połączone zostają z Jasłem i okolicznymi wsiami i utworzone zostaje wspólne Starostwo Ziemskie.
Inni królowie polscy, w tym Zygmunt I Stary, wykazali także zainteresowanie Jasłem. W 1514 roku król pozwala wykupić połowę wójtostwa Stanisławowi Gniademu, co zapobiegło rozdrobnieniu uposażeń i sprzyjało skupieniu go w jednym ręku, a przez to zapewniło miastu lepszą opiekę od dziedzicznego wójta i właściwie kształtowało dochody miasta. Działania w tym celu rozpoczął jeszcze król Władysław Jagiełło w 1429 roku, a zrealizowane zostały dopiero po 100 latach.

O rozwoju miasta w wieku XV i XVI decydowało głównie rzemiosło i handel, chociaż mały udział miało także rolnictwo. Najstarsza wzmianka źródłowa o rzemiośle jasielskim pochodzi z 1388 roku. Dotyczy ona informacji o łaźni miejskiej, którą musiał prowadzić wykwalifikowany łaziebnik. Najstarszą organizacją cechową w mieście posiadali szewcy, chociaż pierwsza zachowana o nich wzmianka źródłowa pochodzi dopiero z 1410 roku. Najstarszy zaś statut cechowy szewców pochodzi z 1448 roku, z nadania wójta dziedzicznego Prokopa Pieniążka. Również średniowieczny rodowód miały cechy jasielskich tkaczy, płócienników, kowali i rzeźników.

Źródło: www.jaslo.pl